Xin Chào Việt Nam khi thực hiện thông tin về các địa danh nổi tiếng ở Việt Nam đã nhận được nhiều câu hỏi nhất rằng: “Đà Lạt có nghĩa là gì, xuất phát từ đâu”. Qua nhiều thời gian tìm hiểu về các tài liệu và trưởng phòng nội dung của chúng tôi cũng đã có thời gian sinh sống ở Đà Lạt, vậy nên hôm nay chúng tôi sẽ trả lời câu hỏi này của bạn một cách đầy đủ biện giải chính xác nhất về tên gọi Đà Lạt.
Rất nhiều tài liệu, báo mạng, hay những chia sẻ trên mạng xã hội đã “mộng mơ hóa”, “thơ ca hóa” và “lãng mạn hóa” rằng tên gọi Đà Lạt là chữ cái đầu của câu thơ của nhà thơ người Pháp André Morval. Đó là “DAT ALLIIS LAETITIUM ALLIIS TEMPERRIEM” nghĩa là “nơi đây cho người này niềm vui, người kia sự tươi mát“.
Nghe ra thì có vẻ cũng tương đối hợp lý vì Đà Lạt là thành phố trên cao, bốn mùa khí hậu tươi mát, đến Đà Lạt thì…cũng vui nhưng thực sự tên gọi của Đà Lạt không phải bắt nguồn như vậy.
Theo một số tài liệu của người Pháp ghi lại, tên gọi Đà Lạt được xác định xuất phát từ việc đọc trại âm của hai chữ Đạ Lạch (dòng suối của người Lạch). Trong một bài báo năm 1944, từ câu trả lời phỏng vấn của kỹ sư Cunhac, người đã có mặt trong các phái đoàn đầu tiên khảo sát cao nguyên Langbiang từ năm 1897 tới 1899 và cũng là Công sứ của tỉnh Đồng Nai Thượng về sau, ông đã cho biết: “Cho mãi tới những năm sau này, khung cảnh ban sơ vẫn không có gì thay đổi. Ở tại chỗ hồ nước trước đó, con suối nhỏ của bộ lạc người Lat (Lạch) đã chảy qua và người ta đã gọi suối này là Đà-Lạt”
Dòng suối Đạ Lạch chảy qua trung tâm thành phố Đà Lạt ngày nay, đó là suối Cam Ly. Năm 1919, một đập nước đã được xây dựng ngăn dòng suối Cam Ly, tạo nên một hồ nước lớn, chính là hồ Xuân Hương. Trong ký ức của người Lạch, suối Cam Ly chảy qua thành phố Đà Lạt có 3 đoạn mang 3 tên khác nhau:
– Từ thượng nguồn tới ao Pàng Đờng (hồ Than Thở ngày nay), dòng suối mang tên Đạ Pàng Đờng (suối Ông Lớn).
– Từ ao Pàng Đờng tới thác Liêng Tô Sra (thác Cam Ly ngày nay), dòng suối mang tên Đạ Lạch (suối người Lạch).
– Từ thác Liêng Tô Sra tới sông Đạ Đờn, dòng suối mang tên ông Mlơi (K’Mlơi)
Nói thêm về người Lạch: Họ là 1 trong 3 chi phái thuộc hệ K’ho. Các vùng phía Bắc của tỉnh Lâm Đồng chính là nơi sinh sống của các chi phái này.
Người Lạch thì sinh sống từ chân núi Langbiang tới TP. Đà Lạt, và chủ yếu ở xung quanh vùng Hồ Xuân Hương – nơi có các con suối nhỏ chảy qua. Theo ngôn ngữ K’ho, từ Đa, Đạ hay từ Đăk có nghĩa là nước, là sông, là suối, còn từ Lạch (Lạt) là tên bộ tộc của dân tộc K’ho.
Lịch sử về sự xuất hiện của tên gọi Đạ Lạch (Đà Lạt)
Trong những năm 80 của thế kỷ XIX, xuất phát từ nhu cầu cần hiểu biết thêm về những vùng đất còn bí ẩn trên dãy Trường Sơn, người Pháp đã tổ chức một loạt các cuộc thăm dò vào vùng cao nguyên Nam Trung Kỳ, trong đó có việc tìm đường tới thượng nguồn sông Đồng Nai. Năm 1881, chuyến thám hiểm đầu tiên do bác sĩ Paul Néis và trung úy Albert Septans thực hiện. Dựa theo sự chỉ dẫn của người dân tộc ở đây, họ đã đi ngược về phía thượng lưu sông Đồng Nai lên tận đầu nguồn và tới được cao nguyên Langbiang.
Báo cáo Chuyến đi thám hiểm tại cội nguồn sông Đồng Nai viết rằng: “Bao quanh phía Bắc của cao nguyên này là một ngọn núi có hình dạng đặc biệt, từ xa đã nhận biết được, ở phần phía Tây là núi trọc nhưng ở phần phía Đông là rừng cây, đó là Langbiang; đây là nguồn gốc của sông Đồng Nai chưa hề được biết cho tới lúc đó”
Ngày 21/6/1893, trong hành trình thám hiểm của mình, bác sĩ Alexandre Yersin đã đặt chân lên cao nguyên Langbiang. Thời khắc này đã được chọn làm cột mốc cho sự khai sinh của thành phố Đà Lạt về sau. Tuy nhiên, địa danh Đà Lạt lúc này vẫn chưa được nhắc tới, mà chỉ có các địa danh Langbiang và Dankia.
Năm 1897, Toàn quyền Paul Doumer đã đề nghị tìm kiếm các địa điểm thích hợp ở Đông Dương để xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao cho người Pháp ở Đông Dương, với 4 yêu cầu: có độ cao tối thiểu 1.200m, có nguồn nước dồi dào, có đất canh tác, có khả năng xây dựng đường giao thông dễ dàng.
Ngày 19/7/1897, bác sĩ Yersin đã giới thiệu với Toàn quyền Paul Doumer về cao nguyên Langbiang và đề nghị xây dựng nơi đây thành một nơi nghỉ dưỡng cho người Pháp.
Tháng 10/1897, Toàn quyền Paul Doumer đã cử một phái đoàn quân sự đầu tiên lên cao nguyên Langbiang khảo sát để tìm hiểu thực địa và nghiên cứu con đường dễ dàng nhất đi từ Nha Trang lên cao nguyên Langbian trong tương lai. Chuyến khảo sát hoàn thành vào tháng 9/1898 đã chứng minh không thể đi thẳng từ Nha Trang lên Langbiang và một con đường mới đã được phác thảo để kết nối cao nguyên Langbiang với miền duyên hải Phan Rang. Trong suốt 11 tháng khảo sát, phái đoàn đã đi qua nhiều nơi để có thể vẽ bản đồ và phác thảo được lộ trình, nhưng chưa thấy nhắc tới địa danh Đà Lạt.
Trong các năm tiếp theo, một số phái đoàn tiếp tục khảo sát, nghiên cứu và vạch ra lộ trình cho các tuyến đường lên cao nguyên Langbian trong tương lai. Trong đó, tiêu biểu phải kể tới phái đoàn của Oddéra – một thợ săn voi người Ý, tìm đường trực tiếp từ Sài Gòn lên cao nguyên Langbiang mà không phải đi qua miền duyên hải. Phái đoàn xuất phát từ ngày 21/8/1898 và đi trong nửa tháng từ Biên Hòa, ngược sông Đồng Nai lên cao nguyên vào ngày 04/9/1898
Trong bản đồ lộ trình của phái đoàn Oddéra năm 1898, lần đầu tiên đã xuất hiện địa danh Da-lach
Như vậy, địa danh Đạ Lạch (Da-lach) từ năm 1898 đã xuất hiện trên một ghi chép cụ thể, đây là tiền đề cho sự biến âm thành Đà Lạt (Dalat) ở năm tiếp theo.
Ngày 28/4/1899, Paul Doumer đã giao cho đại úy Guynet nhiệm vụ làm một con đường mòn dài 110 – 120km từ cửa Nại (gần biển Ninh Chữ, cách Phan Rang khoảng 7km) lên cao nguyên Langbiang. Năm 1900, tuyến đường từ Phan Rang tới Xóm Gòn (dưới chân núi) dài 48km được lát đá và trải nhựa, còn đoạn đường núi từ Xóm Gòn tới Đà Lạt là con đường nhỏ hẹp, có độ dốc 8%, chủ yếu dành cho lừa tải hàng. Phái đoàn này có 20 người Âu, trong đó có bác sĩ Étienne Tardiff (người về sau đề xuất chọn Đà Lạt thành nơi xây dựng đô thị thay cho Dankia) và hai người đã có mặt trong phái đoàn năm 1897 là Cunhac và Abriac.
Năm 1900, Toàn quyền Paul Doumer đã trực tiếp lên khảo sát cao nguyên Langbiang. Trước chuyến khảo sát cao nguyên, ông đã đánh điện cho bác sĩ Yersin đang ở Nha Trang, cho biết ông sẽ tới Phan Rang trong 48 giờ và sẽ cùng Yersin leo núi lên Langbiang. Sau chuyến khảo sát này, Paul Doumer đã quyết định chọn cao nguyên Langbiang là nơi xây dựng trạm nghỉ dưỡng cho người Pháp ở Đông Dương. Cũng trong năm 1900, bác sĩ Tardiff đã gửi một bản phúc trình đề nghị chọn Đà Lạt làm địa điểm xây dựng đô thị, thay vì Dankia, vì những điều kiện của Đà Lạt tốt hơn Dankia.
Một sự thay đổi lớn về tổ chức hành chính, tạo ra cơ sở pháp lý cho vùng cao nguyên này là vào ngày 01/11/1899, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer đã ký Nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnai), tách vùng cao nguyên ra khỏi tỉnh Bình Thuận cũ, địa phận được xác định trong khu vực thượng lưu sông Đồng Nai tới ranh giới Nam Kỳ và Campuchia. Trung tâm tỉnh Đồng Nai Thượng đặt tại Di Linh (Djiring) và thành lập 2 trạm hành chính tại Tánh Linh và cao nguyên Langbiang. Năm 1900, Paul Champoudry được bổ nhiệm làm thị trưởng đầu tiên của Đà Lạt.
Từ đó, địa danh Đà Lạt dần thay thế hoàn toàn cho địa danh Langbiang trước đây trong tổ chức hành chính của người Pháp tại Đông Dương.
Trong suốt hơn 130 năm qua, cái tên Đà Lạt được hiểu theo nhiều cách và ý nghĩa khác nhau. Tuy nhiên, giờ đây ý nghĩa ban đầu của cái tên này đã được trả lại. Đó chính là con suối của người Lạch, là quê hương của họ và họ là một thành viên trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam của chúng ta.
Tài liệu tham khảo:
Hãn Nguyên, “Lịch sử phát triển Đà Lạt (1893 – 1954)”
Tập san Sử Địa, Số 23-24, 1971, Sài Gòn, tr. 272. Trích dẫn từ A. Baudrit, “La naissance de Dalat”, Revue Indochine, NO 180, 10/02/1944, p.23
Bản tin Khoa học công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng, số 3-2023, tr.28.
Olivier Tessier & Pascal Bourdeaux, Đà Lạt – Bản đồ sáng lập thành phố, NXB. Tổng hợp, TPHCM 2020, tr.20
Alexandre Yersin – Những chuyến du hành qua xứ Thượng ở Đông Dương, tr.128-129
Comments are closed.